چگونه فرایند یادگیری خود را مدیریت کنیم ؟
درآمدی بر دانش فراشناخت
بسم الله الرحمن الرحیم
چند سوال !
• یادگیری در ما چگونه صورت میگیرد
• یاد گیری چه مراحلی دارد ؟
•چگونه میتوانیم نسبت به یادگیری خود اشراف داشته باشیم .
•موفقیت تحصیلی ، چه ارتباطی با مهارتهای فراشناختی می تواند داشته باشد؟
شناخت و فراشناخت ؟!
روش و مهارتهای یادگیری به راهبردهای (به یک نقشه کلی یا مجموعه ای از عملیات که برای رسیدن به هدف معینی طرح ریزی شده است ، راهبرد گفته می شود) شناختی و فراشناختی تقسیم میشود . یادگیرنده ی ماهر ، کسی است که هم به روشهای شناختی مجهز است و هم به روشهای فراشناختی. شناخت و فراشناخت ، دو مفهوم مکمل یکدیگرند . شناخت به فرایندهایی اشاره می کند که ما به کمک آنها یاد میگیریم ، فکر میکنیم و به یاد می آوریم . اما فراشناخت به دانش ما درباره فرایندهای شناختی خودمان و چگونگی استفاده بهینه از آنها برای رسیدن به هدفهای یادگیری گفته میشود. دانش فراشناختی می تواند به فرد امکان دهد که یادگیری خود را مدیریت کند ، چرا که راهبردهای فراشناختی ، تدبیرهایی هستند برای نظارت بر راه های یادگیری و هدایت آن راه ها . این راهبردها به ما میگویند که برای سهودلت بخشیدن به فرایند یادیگیی ، یادآوری و سازمان دادن داشته ها ، از چه راههایی استفاده کنیم .
درست همان گونه که کار یک مدیر عامل در سازمان ، اداره سازمان است ، کار یک فرد نیز مدیرییرت بر تفکر و اندیشه خود است و دانش فراشناختی این امکان را به فرد میدهد تا این توانایی را به دست آورد.
دانش «فراشناختی» چه کمکی به ما میکند؟
1- ما را یاری میدهد تا به هنگام یادگیری و دانستن ، پیشرفت خود را زیر نظر بگیریم ؛ همچنین این دانش به ما کمک میکند تا نتایج تلاشهایمان را ارزیابی کنیم و میزان تسلط خود را بر مطالبی که آموخته ایم ، بسنجیم .
2- فرد با یادگیری این دانش به این درک می رسد که مثلا بهتر است شماره تلفنها را بنویسد ؛ وگرنه آنها را فراموش خواهد کرد ؛ یا اینکه لازم است پاراگراف ها ی پیچیده را دوباره بخواند یا آنها را خلاصه کند تا منظور نویسنده را بهتر بفهمد ؛ یا اینکه از مطالب یادداشت برداری کند. 3- دانش «فراشناخت» به سه مطلب مهم اشاره میکند :
1- دانش مربوط به خود یادگیرنده : مانند آگاهی از رجحانها ، علاقه ها ، نقاط ضعف و عادتهای مطالعه و مثل آگاهی یادگیرنده از اینکه او نمیتواند در محیط شلوغ و پر سر و صدا مطالعه کند و یا اینکه اگر در شب مطالعه کند ، بهتر یاد میگیرد.
2- دانش مربوط به تکلیف یادگیری؛ مانند اطلاعات مربوط به دشواری تکالیف مختلف و مقدار کوشش مورد نیاز برای انجام تکالیف تحصیلی . مثلا اینکه یادگیرنده بداند بحث مقدمه واجب در اصول فقه به دلیل دشواری و مغلق بودن ، نیازمد صرف زمان و کوشش بیشتری جهت درک دقیق آن است .
3- دانش مربوط به راهبردها و یا تکنیک های یادگیری و چگونگی استفاده از آنها ؛ مثلا یک یادگیرنده ، باید از تکنیک های مختلف یادگیری مانند خواندن سوالی , روزنامه خوانی ، خواندن اجمالی و دقیق خوانی و ... آگاهی داشته باشد تا در موقع لزوم به هنگام یادگیری ، از آنها استفاده کند.
4- راهبردهای « فراشناختی» بر راهبردهای یادگیری ، اعمال کنترل میکنند و به آنها جهت می دهند . به سخن دیگر می توان به یادگیرندگان راهبردهای یادگیری بسیاری را آموزش داد ؛ اما اگر آنان از مهارتهای فراشناختی لازم بی بهره باشند و ندانند دریک موقعیت معین ، کدام راهبرد یا تکنیک یادگیری مورد استفاده قرار میگیرد و چه وقت باید تغییر استراتژی داد ، هرگز یادگیرندگان موفقی نخواهند شد. تحقیقات نشان می دهد فراگیرانی که دارای آگاهی فراشناختی هستند , در مقایسه با فراگیران نا آگاه , از خود عملکرد بهتری نشان می دهند . این برتری به خاطر این است که آگاهی فراشناختی به فرد امکان می دهد تا برای یادگیری خود برنامه ریزی کند و به گونه ی بر آن نظارت داشته باشد که مستقیما باعث بهبود عملکردش شود .
خوانندگان حرفه ای از توانایی فراشناختی بالایی برخوردارند ؛ بدین صورت که ...
آنها بر مطالعه خویش نظارت میکنند و تغییرات لازم را به وجود می آورند ؛ یعنی برای متون مشکل ، سرعت مطالعه خود را آهسته می کنند ؛ مقالات انتراعی را دوباره می خوانند و از گزارشهای پیچیده یادداشت بر می دارند . خوانندگان خوب با کمترین تلاش آگاهانه ، بر جریان مطالعه خویش نظارت و آن را تنظیم میکنند . این افراد زمانی از نظارت بر مطالعه خویش آگاهی می یابند که با مشکل رو به رو می شوند ؛ مثلا به جمله ای بیمعنا برخورد میکنند و تلاشی که برای اصلاح و فهم درست صورت می دهند , نظارت ایشان بر درک عبارات و جملات را آشکار می کند . بر خلاف گروه اول ، خوانندگان غیر حرفه ای اغلب از وضعیت خویش در جریان مطالعه آگاه نیستند . آنها ممکن است متون مختلف را به شکل یکسان بخوانند. این افراد معمولا به صورت موثری بر جریان مطالعه ی خویش نظارت ندارند و آن را تنظیم نمی کنند . به نظر می رسد که خوانندگان غیر حرفه ای ، زمانی که مطلبی را درک نمیکنند ، از عدم درک خویش آگاه نیستند و اگر هم متوجه شوند ، ممکن است که از راه حل مشکل و نحوه استفاده از آن بی اطلاع باشند .
تمایز بین راهبردهای شناختی و فراشناختی
با ذکر یک مثال ، سعی می کنیم این تمایز را نشان دهیم :
• من تصمیم میگیرم معانی اصطلاحات مربوط به درس اصول فقه را بیاموزم ؛ انتخاب هدفی که فکر میکنم از عهده آن بر می آیم . (یک تجربه فراشناختی)
•به مطالعه مطلب مورد نظر خود می پردازم.(فعالیت شناختی)
• بعد از خواندن چند سطر ، مکث میکنم ؛ احساس مبهمی از اینکه چیزی را نفهمیده ام ، به من دست می دهد . (تجربه فراشناختی)
• آن دو سطر را دوباره می خوانم . (فعالیت شناختی)
• حال احساس میکنم که دارم می فهمم . (تجربه فراشناختی)
• به خواندن ادامه می دهم و به هر تعریفی که بر میخورم , یکی دو بار آن رابرای خودم تکرار میکنم . (مرور ذهبی ، یک راهبرد شناختی)
• احساسی به من دست می دهد ، حاکی از اینکه دارم یاد میگیرم(تجربه فراشناختی)
• کارم با به پایان می رسانم . به هر یک از اصطلاحات نگاه میکنم و به آرامی , تعریف آن را تکرار می کنم . (فعالیت شناختی)
• از اینکه مطالب را می فهمم و تا امتحان فردا آنها را به یاد خواهم داشت ، احساس رضایت می کنم . (تجربه فراشناختی)
معرفی سه راهبرد مهم فراشناختی
1- راهبرد برنامه ریزی
این راهبردها شامل موارد زیر است:
1- تعیین هدف برای یادگیری
2- پیش بینی زمان لازم برای مطالعه
3- تعیین سرعت مناسب مطالعه
4- تحلیل چگونگی برخورد با موضوع
5- انتخاب راهبردهای یادگیری مفید دانش پژوهان موفق ، آنهایی نیستند که فقط سر کلاس حاضر می شوند و به درس گوش می دهند ؛ یادداشت بر میدارند منتظر می مانند تا تاریخ امتحان فرا برسد ؛ بلکه دانش پژوهان موفق کسانی هستند که زمان مورد نیاز برای انجام تکالیف درسی را پیش بینی میکنند ، درباره تحقیقاتی که باید انجام دهند ، اطلاعات لازم را به دست می آورند و به هنگام ضرورت ، گروه های کاری تشکیل می دهند و از سایر رفتارهای نظم دهی نیز استفاده فراوان می برند. به دیگر سخن ، دانش پژوهان موفق ، یادگیرندگانی فعال اند ؛ نه منفعل .
2- راهبرد کنترل و نظارت
منظور از کنترل و نظارت ، ارزشیابی یادگیرنده از کار خود و آگاهی یافتن از چگونگی پیشرفت و هدایت آن است . از جمله ، می توان نظارت بر توجه در هنگام مطالعه و کنترل زمان و سرعت مطالعه را نام برد. این راهبرد به یادگیرنده کمک میکند تا هر وقت به مشکلی بر می خورد ، به سرعت آن را تشخیص داده و در رفع آن بکوشد. به مثال زیر توجه کنید : شما مشغول مطالعه و آماده شدن برای امتحان درس اصول فقه هستید.از خود درباره این درس سوالهایی می پرسید و متوجه میشوید که بعضی قسمتهای کتاب را خوب نفهمیده اید . به عبارت دیگر ، در می یابید که روش خواندن و یادداشت برداری شما برای این قسمتهای کتاب موثر نبوده است و لازم است راهبرد یادگیری دیگری را به کار ببندید.
3 – راهبرد نظم دهی
راهبرد نظم دهی ، موجب انعطاف پذیری در رفتار یادگیرنده می شوند و به او کمک می کنند تا هر زمان که ضرورت داشته باشد ، روش و سبک یادگیری خود را تغییر دهد . راهبردهای نظم دهی با راهبردهای کنترل و نظارت ، به طور هماهنگ عمل میکنند. به عنوان مثال ، وقتی که یادگیرنده از راه کنترل و نظارت متوجه می شود که در یادگیری ، موفقیت لازم را به دست نمی آورد و این مشکل ، ناشی از کم یا زیادی سرعت مطالعه یا راهبرد غیر موثر یادگیری است ، بلافاصله سرعت خود را تعدیل میکند یا راهبرد موثرتری را بر میگزیند. بنابریاین ، یادگیرندگان بهره مند از راهبردهای نظم دهی ، حاضر نمی شوند که به روشهای ناموفق یادگیری و مطالعه ادامه بدهند ؛ بلکه همواره از راه نظارت بر کار خود ، نواقص روشها و راهبردهای یادگیری شان را شناسایی می کنند و به اصلاح و یا تعویض آنها ، اقدام می نمایند .
با توجه به توضیحات فوق ، از جمله مهم ترین راهبردهای نظم دهی ، تعدیل سرعت مطالعه و یادگیری و نیز اصلاح یا تغییر راهبردهای یادگیری است .
منبع: خشت اول (سلسه نگاره های کوتاه ویژه طلاب مدارس علمیه - به سوی پژوهش7)
نظرات